“Goedemorgen, spreek ik met de voorlichting van de Amsterdamse rechtbank?”

“Jazeker, waar kan ik u mee helpen?”

“Ik ben bezig met een artikel over rechter Jan Moors en ik zou graag wat algemene informatie over hem krijgen.”

“Wij spreken hier over méester Moors.”

“Oh, pardon.”

“Wat voor informatie zoekt u?”

“Achtergrondinformatie. Zijn leeftijd, waar hij heeft gestudeerd, hoe zijn carrière verliep. Dat soort dingen.”

“Nou, ik weet het niet hoor, dat moet ik even navragen.”

Even later: “Wilt u uw vragen nog eens op de mail zetten? Dan zal ik ernaar kijken.”

Deze weken zijn alle ogen gericht op de rechtszaak van PVV-leider Geert Wilders, die zich langzaamaan tot een soap ontwikkelt. Een van de hoofdrolspelers is zaakvoorzitter Jan Moors (50), die meteen in de eerste dagen van het proces een storm van verontwaardiging over zich heen kreeg over twee door hem geuite “partijdige” uitspraken in de rechtszaal. Als gevolg draaiden speculaties over hem al snel op volle toeren, maar journalisten die meer over hem te weten willen komen, worden angstvallig buiten de deuren van het juridische wereldje gehouden. Wat weten we wél over de rechter die zich buigt over de schuld of onschuld van de spraakmakendste politicus van dit moment; waarom is het zo belangrijk dat de persoon achter deze rechter onzichtbaar blijft en kan het ook anders?

“Goedemiddag, ik had u twee dagen geleden aan de telefoon over achtergrondinformatie over rechter Moors. En ik heb u toen ook gemaild.”

“Oja, dat is waar ook. Ja, dat heb ik nog overlegd. Helaas kan ik u geen informatie geven.”

“Waarom niet?”

“Nou, daar werken wij niet aan mee.”

Naast persvoorlichters, willen ook advocaten, collega-rechters en hoogleraren amper iets kwijt over rechter Moors. Ze vinden dat de onafhankelijkheid van de rechter samenhangt met zijn anonimiteit. Hooguit zijn de juristen bereid te morren over het gewicht dat de media aan Moors’ uitspraken hangen en zeggen ze dat het best een prima vent is.

Strafrechtadvocaat Paul Waarts, van advocatenkantoor Cleerdin & Hamer, stond geregeld met rechter Moors in de rechtszaal. Daarover: “Moors is een zeer aimabele man en juridisch kundig. Hij regisseert de zitting strak en houdt orde.” En ook niets dan lof van Niels van Wersch, advocaat bij Meijers Canatan Advocaten: “Moors is een prettige rechter die zich belangstellend toont ten opzichte van de verdachte. Bij hem in de rechtszaal hangt een fijne sfeer.”

De omschrijvingen van de advocaten staan in opmerkelijk schril contrast met de manier waarop er in de media over de rechtszaak Wilders wordt gesproken. Niets lijkt soepel te gaan. Krantenkoppen reppen over een “rommelige” gang van zaken, Wilders had het vanochtend op twitter nog over “maffiapraktijken” en advocaat Bram Moszkowicz zag liever dat de rechter vervangen werd.

In een poging toch meer te vertellen over deze spraakmakende rechter, wist het Haarlems Dagblad afgelopen woensdag met hangen en wurgen een profiel over hem in de krant te krijgen. Maar ook daaruit klonken weer alleen de algemene positieve geluiden. Moors is vriendelijk, humoristisch en een degelijk rechtspreker, zo stond beschreven. Vooral niet de stijve rechter die met het vingertje wijst.

Ook Moors’ carrière verliep schijnbaar van een leien dakje. Na zijn jeugd in Haarlem te hebben doorgebracht, studeerde hij in Amsterdam Rechten en Criminologie aan de Vrije Universiteit. Verder was Moors achtereenvolgens rechterlijke ambtenaar in opleiding, rechter-plaatsvervanger, gerechtsauditeur, rechter-commissaris, voorzitter van de meervoudige strafkamer, vice-voorzitter van de rechtbank en persrechter. Tegenwoordig geeft hij tevens les bij de SSR, de opleiding voor rechters.

Met zo’n ongeschonden profiel, is het begrijpelijk dat Jan Moors naar voren werd geschoven als een geschikte kandidaat voor de zaak Wilders. Plus, zo wordt gefluisterd, werd die kans nog eens vergroot doordat er maar weinig ervaren rechters hun handen voor de zaak vrij hadden. Maar de gewraakte zinnen zijn inmiddels tot in den treuren over de tong gegaan en aan Moors’ kunnen wordt sinds dag één van het proces openlijk getwijfeld.

Op die eerste dag merkte de rechtbankvoorzitter op, in een poging de verdediging van het zwijgrecht af te brengen, dat Wilders er nogal eens van wordt beschuldigd de discussie uit de weg te gaan. “Het lijkt er een beetje op dat u dat nu weer doet.” Het kwam de rechter op een wrakingsverzoek te staan. Ook de volgende dag kwam de verdediging met Moors in aanvaring, toen hij in een bijzinnetje tegen een vrouw die de film Fitna niet wenste te zien, zei: “Dat kan ik me voorstellen mevrouw, geen probleem.”

Bij gebrek aan heldere feiten, vieren speculaties over de zielenroerselen van deze cruciale rechter nog altijd hoogtij. Op de internetfora zoemt het geruchten over Moors’ seksuele geaardheid, politieke kleur en ervaring. Van de roddels blijkt overigens weinig waar. Zo is in geen van de ledenbestanden van D66 Moors’ naam terug te vinden en kan met zijn tweeëntwintig jaar beroepservaring ook niet gezegd worden dat de man een groentje is in het vak. Wel is Jan Moors homoseksueel en woont hij samen met zijn vriend Alberto der Doest in Amsterdam-Oost.

Hoewel veel juristen de commotie rond de persoon Moors nuffig van de hand wijzen, heeft hoogleraar Wim Voermans begrip voor alle ophef. Volgens Voermans waren Moors’ omstreden uitspraken “onhandig”. Om de schijn van partijdigheid te vermijden “had de rechter zich wat neutraler op kunnen stellen”.

Toch vindt de hoogleraar staatsrecht wel dat rechters nevenactiviteiten kunnen aanhouden en zelfs actief mogen zijn binnen een politieke partij. Dat staat volgens hem de bekwaamheid en de vaardigheid om tot een onafhankelijk oordeel te komen, niet in de weg: “Een rechter wordt daar immers acht jaar lang toe opgeleid.” Zodoende zouden rechters ook transparant moeten zijn over hun doen en laten buiten de rechtszaal. “Ik vind dat we best meer van ze mogen weten.”

Verregaande transparantie kent men wel in de Verenigde Staten, waar veel rechters door het volk op hun kennis én achtergrond gekozen worden. Het voordeel daarvan is dat het volk zich vertegenwoordigd voelt door de rechterlijke macht. De rechter geniet een groot mandaat. Voermans: “Maar ook die situatie moeten wij niet willen. Voor je het weet krijg je politiek gekleurde rechters.”

De ware kleuren van rechter Moors blijven vooralsnog in nevelen gehuld. Vrijdag was de laatste dag dat de partijen in de rechtszaak Wilders aan het woord mogen. Vijf november volgt de uitspraak. Wellicht dat Moors dan nog van zich laat horen.

Zweden is net als Nederland een parlementaire democratie. Er is hier één kamer, in tegenstelling tot twee in Nederland, met daarin 349 zetels. Een deel van deze zetels wordt door een lichtelijk omslachtig systeem van kiesdistricten verdeeld (310 stuks) en een restje door een evenredige verdeling (39). Dankzij de inspanningen om Zweden een sterke democratie te laten zijn, wat zich op vele manieren in het dagelijks leven uit, staat Zweden bovenaan de democratie-index van The Economist.

Geschiedenis
Sinds de Tweede Wereldoorlog is het politieke landschap in Zweden nauwelijks aan evolutie onderhevig geweest. Iedere vier jaar zijn er verkiezingen en nadat de uitslag bekend is, gaan de Sociaaldemocraten regeren (zoals Gary Lineker ooit iets zei over voetbal en Duitsers). De sociaaldemocraten vormden gewoonlijk in hun eentje een minderheidsregering, die geheid op de steun van de andere linkse partijen in het parlement kon rekenen. Dit biedt natuurlijk grote stabiliteit: de regering kan niet vallen en zolang er een linkse meerderheid is in de kamer, heb je met de meeste voorstellen de stemmen mee. In Zweden vallen kabinetten niet, terwijl in Nederland er sinds het eerste Paarse kabinet er geen een meer de rit heeft uitgezeten. In de afgelopen eeuw hebben de liberalen overigens ook wel eens geregeerd, maar dit waren slechts twee zeer korte perioden.

Nu
Echt grote tegenstanders hadden de Sociaaldemocraten niet. Zo’n vier jaar geleden vonden de vier centrum-rechtse, liberale partijen het welletjes en gingen een verregaande samenwerking aan om tegenwicht te kunnen bieden aan de linksen. De leider van de grootste van de vier, Fredrik Reinfeldt, had zijn liberale partij ‘Moderaterna’ een paar jaar daarvoor een flinke ruk naar links laten maken en leidde die nu onder de naam ‘Nya Moderaterna’ (nieuwe Moderaterna). Hij was het genie achter deze samenwerking van vier partijen die ‘Alliansen’ wordt genoemd. De Zweden waren verrast door deze frisse wind in politiek Zweden en bij de verkiezingen van 2006 behaalde Alliansen dan ook een meerderheid in het parlement, hoewel de Sociaaldemocraten nog wel de grootste partij hebben. Alliansen vormt de regering en Reinfeldt wordt staatsminister (de Scandinavische versie van een minister-president). Als reactie hierop hebben de drie linkse partijen van Zweden zich voor de verkiezingen van 2010 ook verenigd in een blok, ‘Rödgröna’. Hiermee zijn alle partijen in het parlement aan een van de twee blokken toe te schrijven.

Ontevredenheid
Naast veel overeenkomsten, zijn er ook grote verschillen met Nederland op politiek gebied. Zweden kent geen lange onderhandelingen na de verkiezingen: er is altijd een werkbare meerderheid geweest voor een van de twee blokken (ook al voor deze offcieel bestonden, werd er officieus samengewerkt), vrijwel altijd in het voordeel van de Sociaaldemocraten. De dag na de verkiezingen werd het kabinet vaak al gepresenteerd. Een ander verschil is de politieke correctheid, die hier hoog in het vaandel staat. Er heerst een totale taboe op spreken over immigratie en integratie, iets waarover geen enkele partij een discussie over wil beginnen. Daarnaast zijn de partijen hier allemaal sociaal te noemen vergeleken met de Nederlandse equivalenten. Verwacht bij de grootste liberale partij hier (Moderaterna) geen VVD, maar iets een behoorlijk stuk naar links op de Nederlandse politieke schaal.

Sverigedemokraterna
De politieke correctheid en gebrek aan debat over immigratie en integratie is een voedingsbodem voor een rechts populistische partij, zoals we in Nederland de afgelopen tien jaar hebben gezien. Deze ontwikkeling toon zich nu ook in Zweden. De extreem-rechtse groepering Sverigedemokraterna (opgericht in 1988) haalde bij de verkiezingen van afgelopen zondag voor het eerst de kiesdrempel (5,8% van de stemmen, de drempel is 4%) en krijgt nu waarschijnlijk 20 van de 349 zetels in het parlement. In de Nederlandse media wordt Sverigedemokraterna snel in dezelfde hoeken gezet als bijvoorbeeld de PVV. Hier dienen wel wat kantekeningen bij gemaakt te worden.

Sverigedemokraterna is een democratisch bestuurde politieke partij, die is opgebouwd van onder af (eerst deelname bij gemeenteraadsverkiezingen). De partij komt voor uit een groep extreem-rechtsen en neonazi’s en er lopen opvallend veel leden rond met swastika’s, ook al beweert de partijen een zuivering te hebben doorgevoerd en zich te distantiëren van het nazisme. De partij is ook veel conservatiever dan de PVV en is bijvoorbeeld groot tegenstander van abortus en staat bekend als een anti-homopartij. Overeenkomsten zijn er wel, zo zijn ze bijvoorbeeld sterk tegen immigratie gekant en zijn ze anti-EU. Hun felheid tegen immigratie lijkt echter voort te komen uit een wat algemenere xenofobie, zo zijn bijvoorbeeld de Sami (oorspronkelijke bevolking van Scandinavië) niet zelden het pispaaltje en zijn buitenlanders in het algemeen (ook West-Europees) sowieso de boeman, naast de islamtische immigranten. Sverigedemokraterna werd in de aanloop van de verkiezingen in zijn geheel genegeerd zowel door de media als de politieke leiders van de andere partijen, die überhaupt weigerden een debat met hen te starten.

Verkiezingen
Bij de laatste verkiezingen is er een tamelijk niet-Zweedse situatie ontstaan. De Rödgröna haalden volgens de voorlopige uitslag 157 zetels, Alliansen 172 en Sverigedemokraterna 20 zetels. Dit betekent dat geen blok meer een meerderheid heeft, iets wat hier nog niet eerder is gebeurd. Alliansen heeft een tekort van drie zetels voor een absolute meerderheid. De Zweden vinden het maar huiverig en kijken met lede ogen naar de onderhandelingen in bijvoorbeeld Nederland.

Hoewel de definitieve uitslag pas morgenochtend bekend wordt, lijkt het erop dat er twee mogelijkheden zijn: of de blokken breken open of er wordt geregeerd met Sverigedemokraterna. Alle partijen hebben het laatste geweigerd en de huidige (en waarschijnlijk blijvende) staatsminister heeft dit na de verkiezingen nogmaals zeer duidelijk bevestigd; absoluut geen regering met Sverigedemokraterna. Daarom heeft Reinfeldt de afgelopen dagen geprobeerd om Miljöpartiet (een licht conservatieve milieupartij in het linkse blok) geprobeerd los te weken van de Rödgröna, wat nog niet gelukt is.

De komende tijd lijkt dus spannend te worden voor de Zweedse politiek. De Zweden zelf vinden het maar huiverig en worden hierin gevoed door televisieberichten dat de economie zal instorten als er niet snel een regering komt. Als Nederlander kijk je daar gedwongen wat laconiek tegen aan, in de Lage Landen is tenslotte al meer dan honderd dagen een gebrek aan een regering.

Voordat Denemarken het strengste immigratiebeleid van Europa doorvoerde, stond het kleine Scandinavische land bekend om zijn hartelijkheid jegens nieuwkomers. Net als in Nederland, had sociaal-democratische politiek van Denemarken een verzorgingsstaat gemaakt, waarop iedereen kon terugvallen. Ook immigranten, die bovendien mochten rekenen op kortingen voor vervoer, behuizing en onderwijs. Dit asielzoekerswalhalla gecombineerd met het gastarbeidersprogramma uit de jaren 60 en 70 lokte grote stromen immigranten naar de Deense steden. De multiculturele samenleving was geboren, en de Denen waren er trots op.

Maar tegen de jaren ’90 begon onder de bevolking het besef te ontstaan dat de vreemdelingen die zo welkom ontvangen waren, ook problemen met zich meebrachten. De moslimgemeenschap groeide in hard tempo door gezinshereniging en een voor Westerse begrippen verbijsterend hoog geboortegemiddelde: 6,4 kinderen per gezin. Tegelijkertijd was van integratie weinig sprake. Grote groepen islamitische immigranten verschansten zich binnen een soort exclusieve moslimenclaves en hadden maar weinig op met de liberale manier van leven van de Denen. Vanuit de enclaves kwamen berichten van antisemitisme, vrouwenonderdrukking en extremisme.

De Denen weigerden deze ontwikkelingen met lede ogen aan te zien. De sluimerende onvrede zwol in de jaren ’90 aan en leidde in 1995 tot de oprichting van de Deense Volkspartij, het equivalent van de PVV. Bij de verkiezingen van 1998 won de Volkspartij meteen 7,1 procent van de stemmen en gaf daarmee een niet mis te verstaan signaal af. Ook lieten gezaghebbende burgemeesters van zich horen, wijzend op de prijs die hun steden voor het multiculturalisme moesten betalen. Onder deze dwingende geluiden zag de heersende sociaal-democratische partij zich genoodzaakt de vreemdelingen- en immigratiewetten flink aan te scherpen. Denemarken kreeg het strengste immigratiebeleid van Europa.

In 2000 gooide een immigratieonderzoek van een Deense cultuursocioloog en liberaal parlementslid nog eens extra olie op het vuur. Eyvind Vesselbo volgde gedurende dertig jaar 245 Turkse mannen die in 1969 en 1970 naar Denemarken waren geïmmigreerd en gingen wonen in de stad Ishøj. In de loop der jaren groeide de groep door familiehereniging en geboorte uit tot 2813 mensen. Alle Turkse mannen haalden hun vrouw uit Turkije en ook hun zonen en dochters trouwden, op één na, een Turk. De conclusies legden een bom onder de Deense integratiepolitiek.

Het oplaaiende debat veranderde het politieke landschap ditmaal radicaal. De Deense Volkspartij groeide verder en kreeg in 2001 twaalf procent van de stemmen. De sociaal-democraten werden na bijna tien jaar uit de macht gestoten. Het nieuwe kabinet bestond uit conservatieven en liberalen, met de gedoogsteun van de Volkspartij. De liberaal Anders Fogh Rasmussen, die campagne had gevoerd voor strengere immigratiewetten, werd minister-president.

Meteen in 2002 scherpte de rechtse regering de vreemdelingen- en immigratiewetgeving aan met als uitgangspunt dat ‘het aantal buitenlanders dat naar Denemarken komt beperkt moet worden, en striktere vereisten moeten worden doorgevoerd aangaande hun plicht zichzelf van onderhoud te voorzien’. De internationale politiek reageerde geschokt op de in haar ogen zeer intolerante maatregels. Buurland Zweden beschuldigde Denemarken van het ondermijnen van de Scandinavische solidariteit, Europa en de Verenigde Naties spraken van racisme en Islamofobie, de Washington Post repte van discriminatie en de London Guardian kopte dat er werd ‘geflirt met fascisme’. Maar de Denen haalden hun schouders op, hun immigratiebeleid was hun zaak.

Ook via rechtszaken bij het Europese Hof van Justitie werd geprobeerd het Deense asielbeleid aan de kaak te stellen. In Nederland leidden vergelijkbare aanklachten tot het verplicht terugdraaien van veel maatregels die minister Verdonk had ingevoerd. Maar de Denen hadden het beter geregeld. Bij de goedkeuring van het Verdrag van Maastricht, kozen ze ervoor om niet mee te doen met de Euro, met het Europese justitiebeleid en het Europese defensiebeleid. En bij het Verdrag van Amsterdam hielden ze vast aan een eigen asiel- en migratiebeleid. Ook bij de Europese gezinsherenigingsregels die nota bene Verdonk in 2003 goedkeurde en waar onder andere de Nederlandse 21-jaarregel voor huwelijksmigranten op strandde, gaven de Denen niet thuis.

Intussen wierp het strenge migratiebeleid haar vruchten af. Al in de eerste jaren van de nieuwe regelgeving nam de gezinsmigratie af met tweederde, evenals de aanvragen en toekenningen voor asiel. Tegelijkertijd zagen de Scandinavische buurlanden Zweden en Noorwegen hun asieltoewijzingen stijgen met respectievelijk negentien en drie procent. Ook kreeg Zweden naar eigen zeggen te maken met ongeveer duizend half Deense/half niet-Europese echtparen die vanwege de strenge migratieregels net over de grens in Zweden kwamen wonen. Veel van die Denen forenzen dagelijks tussen Malmö en Kopenhagen via de Øresundbrug die daar de bijnaam ‘liefdesbrug’ aan te danken heeft. Maar toen Zweden eens kritiek uitte op het Deense beleid, wimpelde de leider van de Deense Volkspartij die weg: “Als zij zo graag Stockholm, Gothenburg of Malmö in een Scandinavisch Beirut willen veranderen, met bende-oorlogen, eerwraken en groepsverkrachtingen, gaan ze hun gang maar. Wij kunnen nog altijd een barrière op de Øresundbrug plaatsen.”

Net toen het stof over het immigratiebeleid iets leek te zijn gaan liggen, deed de cartooncrisis in 2005 het land een laatste keer schudden op zijn grondvesten. In reactie op de twaalf spotprenten die een Deense krant van de Islamitische profeet Mohammed afbeeldde, ontstonden in de hele moslimwereld rellen. De kwestie verdeelde de Deense politiek, met Rasmussen aan de kant van de krant. En opnieuw klonk er de roep om minder immigratie en meer opsporingsbevoegdheden. Maar uiteindelijk liet de hype amper politieke sporen na en lijkt het immigratiedebat na meer dan een decennium hoogtij te hebben gevierd, over zijn hoogtepunt heen.

Op Europese schaal bekeken, liep Denemarken voorop in het aanpakken van immigratie- en integratieproblemen. In andere landen woedt de discussie nog hevig. De VVD en de PVV, die bij de afgelopen verkiezingen grote winsten boekten, pleiten beiden voor een immigratiebeleid naar Deens model. Ook bij de brede heroverwegingen waarvan de conclusies dit voorjaar werden gepubliceerd, werd naar Denemarken gekeken om de immigratiekosten omlaag te krijgen. Maar vanwege de Europese regels waar Nederland wél rekening mee moet houden, is het Deense beleid praktisch onnavolgbaar. Daarvoor zouden vele Europese besluiten opnieuw op de onderhandelingstafel terecht moeten komen. Nog afgezien van de vraag of al die moeite tot resultaten zou leiden, is dat een proces waar sowieso jaren overheen gaat.

De debatten werden steeds meer eindeloos zich herhalende mantra’s waarin de economie en de crisis bovenaan stonden. Interessant was het vooral om te zien hoe de verschillende lijsttrekkers allemaal op hun eigen manier zich bedienden van retoriek en debatteertechnieken, –of niet. Rutte bleek ijzersterk in intelligente en houtsnijdende argumenten opwerpen tegen de ietwat hakkelende en verlegen Cohen, die inhoudelijk op zich goede punten had, maar zich niet bediende van de nodige overtuigingskracht. Roemer bleek –zoals het een goed SP’er betaamt– goed in het vereenvoudigen van ingewikkelde vraagstukken: `u geeft de economie geen water maar u gebruikt een snoeischaar!’ zoals hij uitriep in het EenVandaag verkiezingsdebat van afgelopen maandag. Pechtold relativeert en stelt daarmee een hoop mensen gerust en Femke Halsema heeft niet voor niets de Thorbeckeprijs gewonnen: wat betreft het houden van inspirerende speeches past zij prima in het plaatje van de Nederlandse Obama (denk aan het tranen wegpinkende publiek in Paradiso tijdens het verkiezingsgala).

Wilders was retorisch gezien minder sterk dan in de wandelgangen van de Tweede Kamer. Hij heeft weinig opzienbarende uitspraken gedaan en daarom ook niet meer aandacht gekregen dan de andere politieke partijen. En dat is direct terug te zien in de peilingen want hij is geen noemenswaardige minister president kandidaat meer. Opvallend was dat hij tijdens de debatten langzaam en zeer subtiel een stuk realistischer ging praten; in zoverre zelfs dat er een moment was waarop ik me afvroeg wat nou eigenlijk het grote verschil was met Rutte. Maar dat is het nadeel van verkiezingsretoriek; je houdt je per definitie van de domme en ver van de verkiezingsprogramma’s.

Tactiek van vrijwel alle partijen was om als enige argument tegen Wilders te gebruiken dat `we geen hele groepen gaan wegzetten op basis van hun geloof,’ wat we na een tijdje wel geloofden en waarin Wilders ook aanmerkelijk meer terugkrabbelde op dat gebied dan we van hem gewend waren. Grote afwezige in dit stukje tot nu toe; maar eigenlijk ook in de campagne; was Balkenende. Het leek bijna alsof we hem collectief vergeten waren; eenzaam en fietsend tegen de wind in als hij was. Balkenende was de koploper van wat eigenlijk vrijwel elke partij deed: zo weinig mogelijk nieuwe dingen zeggen.

We zouden bijna vergeten dat er een kabinet gevallen is op buitenlandse zaken; dat er dingen moeten worden uitgevochten omtrent `soldaten en gevechtstuig’ zoals Roemer het verwoordde tijdens het jeugdjournaaldebat als je keek naar Pechtold in raceauto’s, zingende kamerleden en flirtende lijsttrekkers. We zouden bijna vergeten dat het na negen juni om besturen gaat, om daden, en niet om overtuigingskracht, grapjes en het vereenvoudigen van een ingewikkelde werkelijkheid.

De campagne beheerst het maatschappelijk debat en niet de programmapunten. En dat is dan ook het enige advies wat ik mensen geef die nog niet weten wat te stemmen: zet de tv uit en lees die partijstandpunten.

Robert F. Zurel op 16 mei 2010 met zijn Phuket shirt.

Thaksin ‘wint’ de verkiezingen van 2007. Althans Thaksin’s aanhang, verenigd in de People’s Power Party (PPP). De ene Thaksin kloon volgt het andere Thaksin familielid op. Dat is tegen het zere been, dus wordt de PAD in 2008 weer tot leven gewekt. Geweld en dwang vieren hoogtij. De vakbonden ontregelen het openbare vervoer en dreigen de toevoer van water elektriciteit aan tegenstanders te staken. Bewapende PAD aanhangers controleren de staatstelevisie en een aantal ministeries. Vermogende PAD aanhangers gijzelen de Thaise financiële markten. Straatprotesten, blokkades van hoofdverkeersaders, bezetting van regeringsgebouwen en vliegvelden dwingen de regering van Premier Samak Sundaravej’s coalitie op de knieën. Zo zit de Thai een beetje in elkaar. Geweld wordt beloond. Het recht van de sterkste. De geelhemden zegevieren glansrijk. De kiem voor de volgende clash is geboren.

Samak wordt door het constitutionele hof ‘schuldig’ bevonden aan onwettige neveninkomsten. De PAD protesten escaleren. Een disproportioneel politieoptreden zaait dood en verderf. De PAD zweert op 7 oktober bloederig wraak. Het constitutionele hof verbiedt de PPP van Thaksin en ontneemt haar leiders alle politieke rechten. Parlementariërs van de PPP worden onder druk gezet over te lopen naar de ‘Democrat Party’. Zo komt Abhisit Vejjajiva, de huidige premier, met de nodige kunstgrepen op het pluche. Hoezo democratisch?

Alle Thaksin-klonen ruimen het veld, inclusief Thaksins zwager Somchai. De PAD staat pal voor de monarchie. De Koning is heilig. Thaksin steekt op zijn hoogtepunt Koning Bhumibol Adulyadej in macht naar de kroon. Dat wordt hem fataal. Weg met decentralisatie van macht en weg met meer invloed voor het volk. Op 2 juni 2009 richt de PAD een nieuwe politieke partij op, de New Politics Party (NPP). Zij proclameert toenemende politieke invloed voor het leger en de traditionele elite. De roodhemden worden als anti-monarchisten en dus verwerpelijk geduid.

Er is veel uit te leggen dat niemand uit kan leggen. De door de elite gesteunde akties van de gele T-shirts zijn gewelddadig en succesvol. Jan met het rode T-shirt heeft het nakijken. Hij mag niet wat geel wel mag.
De te populaire, te machtige Thaksin moet weg, slachtoffer van zijn eigen succes. Thaksin wordt nog dagelijks door vriend en vijand bejubeld vanwege zijn succesvolle anti-drugs beleid. Onder zijn leiding heeft de politie enige duizenden drugsverdachten met hun complete gezin zonder enige consideratie standrechtelijk geëxecuteerd. Daar maalt niemand naar. In een land met 68 miljoen inwoners is men niet kleinzielig over een zieltje meer of minder.

Iedereen weet het en niemand zegt wat. Tegen die achtergrond mogen de zogenaamde idealen van de rode shirt mensenrechtenactivisten met kilo’s zout worden genomen. De in Hong Kong gevestigde ‘Asian Human Rights Commission’ kwalificeert de PAD als ‘een in bedreiging toenemende uiterst rechtse ideologie’ waar gerechtigheid ‘tot een lachertje is verworden’. Schuldigen worden niet vervolgt en de waan van de dag regeert.

De regering Abhisit overweegt het instellen van een avondklok voor sommige delen van Bangkok. De strijd lijkt niet te gaan vóór democratie noch tegen corruptie. Het gaat om pure macht. De mooie volzinnen van beide partijen zijn slechts kapstokken om de realisatie van doelstellingen aan op te hangen. De kloof verdiept zich met de dag; een vreedzame oplossing is verder verwijderd dan ooit. Wanneer komen de VN blauwhelmen in zicht?

Geel is de kleur van de koning, rood van de Thaksin aanhang en paars van de koningin. Thailand is de magneet in de Aziatische regio. Man en vrouw, prostituee en bouwvakker; economische migratie is een vast gegeven. Met ex-premier Thaksin Shinawatra groeien de Thaise bomen tot in de hemel. Prestigieuze projecten worden in een handomdraai gerealiseerd, zoals de Skytrain in Bangkok en vliegveld Suwarnabumi. Thaksin heeft enorm veel gedaan voor het arme Noorden, er  rubbercultuur succesvol geïntroduceerd. Velen staan en stonden op zijn loonlijst. Thaksin, Vader des Vaderlands voor de massa. Wie trouw is aan Pappa hoeft zich geen zorgen te maken over maatschappelijke politieke en financiele positie. Aanzien doet gedenken.

De Thaise politiek heeft vele baantjes te vergeven. Het laat zich raden aan wie. Curruptie is overal en van alle tijden. Daarom houd ik van Thailand. Niet omdat ik van corruptie houd. Maar omdat niemand geheimzinnig doet over corruptie. Smeergeld is een breed gedragen en voor iedereen toegankelijk diepgeworteld mechanisme. Economie en corruptie boomen hand in hand. Thaksin laat iedereen profiteren inclusief zichzelf. Jan met het T shirt bewondert hem mede daarom. In de Winkel van Sinkel die Thailand heet is alles en iedereen te koop. Aan kiezers hangt evenzeer een prijskaartje als aan demonstranten.

Koning Bhumibol wordt als God aanbeden. Hij symboliseert de eenheid van het volk en verkeert in het centrum van het machtsspectrum. Zijn zelf gecomponeerde volkslied gaat nog steeds aan elke bioscoopvoostelling vooraf. Bhumibol is oud en Koningin Sirikit springt in het groeiende vacuum. Zij symphatiseert openlijk met de geelhemden. Thaksins macht groeit explosief; hij is niet onderdanig en ėėn koning is genoeg vinden de generaals in 2006. De processen tegen Thaksin lijken politiek geinspireerd, hij deed wat iedereen doet, pakte het hoogstens wat groter aan.

Na talrijke regeringswisselingen van Thaksin familie en adepten stelde het leger in december 2008 de  44 jarige Abhisit aan als nieuwe premier. Abhisit geboren en opgeleid in Engeland leidt sinds 2005 de Democratische Partij. De protesten zijn tegen het ondemocratische karakter van die benoeming. En dat in een land waar democratie met een soms wel heel kleine d wordt geschreven. De financiële belangen zijn groot. In de nu komende tijd worden de budgetten vastgesteld, dus het geld verdeeld. Daarom is nu opstappen geen optie. De kip met de gouden eieren, het toerisme, is opgeofferd aan een mix van 400.000 idealisten en professionele demonstranten. Voor- en tegenstanders houden elkaar grosso modo in evenwicht in een strijd die louter verliezers kent.

Autisten fascineren me, hoe ze geobsedeerd kunnen zijn op het ene vlak, en verder helemaal geen interesse hebben van wat er om hen heen gebeurt. Vooral de savanten, die tot in de perfectie hun kunstje op het witte doek, achter hun piano of op een ander vlak kunnen doen. Wilders doet me vaak denken aan savanten.

Slechts één kunstje tot in de perfectie beheersen, zonder enig verdere ontwikkeling. Prachtige schilderijen kunnen ze bijvoorbeeld maken, of alles onthouden wat met data heeft te maken, geweldig! Iedereen bewondert deze mensen en oogsten dan ook veel bewondering met hun beperking. Want een savant heeft een beperking, en dat is dat hij of zij maar een ding kan. Natuurlijk is Wilders geen Autistische savant. Hij weet dat een politiek kunstje tot in de perfectie beheersen, zonder verder iets anders te kunnen veel bewondering kan oproepen.

Ik denk dat Wilders zich gedraagt als een savant, en daarom ook zo behandeld moet worden. Ik bewonder hem om zijn truuk, maar politici, deskundigen en de pers zou hem moeten behandelen als een autist, die daarbij savant is.Je bent wat je zegt, en als je dat aanhoud als leidraad, zal een Analytische Job Cohen een hysterische Geert Wilders in een debat op de knieen krijgen.

De uittocht van politici die momenteel gaande is is gebaseerd op lafheid, Wilders groeit en het pluche rent weg, vluchtend naar de hoeksteen van de maatschappij, als slachtoffer van een hulpbehoevend gezin of een zwakke rug. Balkenende wil nog een keertje Minister president worden, iedereen kotst inmiddels op hem, maar de vervreemding heeft bij hem hard toegeslagen, geïndoctrineerd door jaknikkers. Hopelijk wordt Job Cohen Minister President, en zal hij een passend antwoord vinden op de idiotie van Wilders, en de starheid van het CDA weten te breken. Vier jaartjes redelijkheid en rust is toch het minste wat je mag verwachten na zoveel jaren Balkenende? Of zal de stemmer wederom bewondering hebben voor kunstjes en savantisme?

Eén blik op de peilingen vertelt Dick Pels, voorzitter van het wetenschappelijk bureau van GroenLinks, twee dingen. ‘Het wordt óf een conservatief óf een groenpaars kabinet.’ Pels ziet zeker kansen voor de optie PvdA, D66, VVD, GroenLinks. ‘De kiezer wil iets nieuws voor Nederland.’ Ook VVD-Kamerlid Han ten Broeke denkt dat Nederland boven alles de periode Balkenende zat is. ‘Er bestaat grote behoefte aan een einde van de betutteling. De puinhopen van Balkenende en Bos moeten geruimd worden.’

Maar hoe zat het dan met ‘de puinhopen van Paars’? Acht jaar geleden draaide de Nederlandse kiezers het paarse kabinet onder leiding van premier Wim Kok met een ferme draai naar rechts de rug toe. In hun ogen had Paars II hard gefaald. De wachtlijsten, de files, de vertragingen in het openbaar vervoer, de integratieproblemen, alles werd op het bordje van de liberaal-progressieve coalitie gelegd. Bijna de helft van de paarse stemmers van 1998 bleef bij de verkiezingen van 2002 mokkend thuis of liep over naar het CDA of naar de LPF, de partij die floreerde op de composthoop van Paars.

Jan Pronk, achtereenvolgens minister van ontwikkelingssamenwerking en van volkshuisvesting tijdens Kok I en Kok II, vreest dat de negatieve herinneringen aan Paars weer terugkomen wanneer Paars III echt in zicht komt. ‘Dan waait het stof gewoon weer op, maar grotere problemen voorzie ik in de combinatie van de PvdA en de VVD. Op sociaal-economisch gebied zijn de tegenstellingen gigantisch, wat juist in crisistijd hun parten zal spelen.’

In 1994, tijdens de formatie van Paars I, waren de financiële vraagstukken inderdaad van een heel andere orde. ‘Wat te doen met de al het geld?’ was toen de kwestie waar VVD-leider Bolkestein en PvdA-voorman Kok over twistten. In de sociale zekerheid steken of de staatsschuld terugdringen? Nu de rekening van de crisis zonder meer bij de burger komt te liggen, is de overweging niet óf het kabinet gaat bezuinigen, maar over wiens rug dat moet gebeuren. En dan blijken links en rechts al snel vele mijlen van elkaar verwijderd.

Ten Broeke wil niet zeggen of het sociaal-economisch gezien moeilijk wordt om een paarse coalitie te vormen. Tot de verkiezingen wil hij elke speculatie over formaties vermijden. ‘Maar we sluiten geen enkele partij uit die tot een hervormd en gemoderniseerd beleid bereid is. Dat was destijds ook de gedachtegang van Paars.’

D66 wilde vanwege het overlijden van Hans van Mierlo niet over formaties speculeren, maar de partij is altijd groot voorstander geweest van een progressief-liberale coalitie. Van Mierlo zelf was destijds de inspirator van het eerste Paarse kabinet. Uit een peiling van onderzoeksbureau TNS NIPO, vlak na de val van Balkenende IV, blijkt dat de stemmers van D66 een sterke voorkeur hebben voor een samenwerking met de VVD. En ook GroenLinks en de PvdA staan hoog op het wenslijstje.

Dat GroenLinks nu bij de Paarse overwegingen betrokken wordt, heeft de partij niet alleen te danken aan het gebrek aan virtuele zetels bij de andere drie paarse kandidaten. Onder het bewind van partijleidster Femke Halsema kwam een discussie op gang over de principes van de linkse politiek. Halsema legde onder meer de nadruk op individuele vrijheid en zelfontplooiing, een progressief-liberale lijn. Het Manifest ‘Vrijheid en Eerlijk delen’, wat ze in 2005 samen met fractiegenoot Ineke van Gent uitbracht, leidde tot grote opschudding binnen de partij vanwege de voorgestelde versoepeling van het ontslagrecht, maar leverde haar anderzijds de ‘Liberaal van het Jaar’-prijs op van de JOVD, de jongerenorganisatie van de VVD.

De grootste bedreiging van een paarse coalitie blijft het CDA. Als Jan-Peter Balkenende het weer presteert om van zijn partij de grootste te maken, of de grootste na de PVV, zal de eerste zet aan rechts zijn. Maar het CDA heeft de verliezende hand met een uitgemolken lijsttrekker en een afwezige kroonprins. Daarbij kan het PvdA-lijsttrekkerschap van Job Cohen nog een onverwacht opstekertje blijken te zijn voor de ‘Paarse droom’.

Cohen was staatssecretaris van Justitie onder Kok II, totdat hij naar Amsterdam vertrok om burgemeester te worden. Hij staat progressiever te boek dan zijn voorganger Wouter Bos, die de afgelopen weken vooral de linkerwang van de partij liet zien. Bovendien heeft dit nieuwe Haagse gezicht in de vroegste peilingen al veel meer aantrekkingskracht als leider dan Balkenende. Cohen zou de PvdA wel eens het initiatief tot regeringsdeelname en daarmee de mogelijkheid van een paarse coalitie kunnen bezorgen.

Pronk zag er afgelopen vrijdag in ieder geval al brood in: ‘Job Cohen zou zomaar eens de juiste man, op het juiste moment, op de juiste plaats kunnen zijn.’

Het IPCC is een politieke organisatie die deel is van de VN. Het IPCC gebruikt werk van wetenschappers om in feite een uit de kluiten gewassen samenvatting te maken van al het werk dat gedaan is op het gebied van klimaatverandering. Deze samenvatting, een rapport, wordt veel gebruikt door beleidmakers over de hele wereld. De klimaatwetenschap is erg jong vergeleken met andere, gevestigde wetenschappen zoals natuurkunde of scheikunde. Kwantitatieve kennis in dit vakgebied kan pas sinds eind jaren tachtig beschreven worden met modellen. Het IPCC is dan ook pas opgericht in 1988. Het IPCC brengt regelmatig een nieuw rapport uit, omdat de ontwikkelingen in deze jonge wetenschap erg snel gaan. Het laatste rapport stamt uit 2007. In datzelfde jaar is ook besloten, ondanks de vele kritiek, de Nobelprijs voor de Vrede aan het IPCC en Al Gore uit te reiken.

Laten we eerst eens kijken waar de ophef over opwarming van de aarde vandaan komt. Zonder in detail te treden met formules zal ik proberen het broeikaseffect uit te leggen. De energiehuishouding van een planeet is een evenwicht. Als er evenveel energie in gaat als er uit komt, blijft de temperatuur gelijk. De energie die binnenkomt is zonlicht en de energie die eruit gaat is infrarode straling van de aarde. Dit evenwicht zorgt ervoor dat de aarde een temperatuur zou moeten hebben van circa -18 °C. De temperatuur van de aarde is echter zo’n 15 °C. Dit wordt veroorzaakt door het broeikaseffect; onze atmosfeer is redelijk transparant voor het inkomende zonlicht, maar absorbeert de uitgestraalde infrarode straling van de aarde sterk. Dit is een gedrag dat door natuurkundige wetten (bijvoorbeeld de kwantummechanica) wordt beschreven. Doordat de uitgestraalde energie wordt geabsorbeerd, verlaat deze energie de aarde niet maar blijft deze bij het oppervlak. Het evenwicht is verstoord. Pas als de aarde voldoende opwarmt, waardoor deze meer infrarode straling uitzendt en er dus meer infrarode straling door de atmosfeer heen komt, zal het in-uitevenwicht zich herstellen. Dit effect verhoogt de temperatuur van -18 °C naar 15 °C en maakt onze planeet leefbaar; het broeikaseffect is een noodzakelijkheid om de aangename temperatuur die we ervaren in stand te houden.

Illustratie van het broeikaseffect.

De reden dat de atmosfeer het zonlicht doorlaat, maar infrarode straling niet, wordt veroorzaakt door de zogenaamde spoorgassen. Deze gassen bevinden zich in kleine hoeveelheden in de atmosfeer. De atmosfeer bestaat grotendeels uit stikstof en zuurstof, voor zo’n 99,0%. Deze gassen hebben geen interactie met het zonlicht en de straling van de aarde, maar andere gassen wel. Bijvoorbeeld de spoorgassen koolstofdioxide, methaan, water en CFK’s hebben allemaal de eigenschap een zogenaamd broeikasgas te zijn. Zij zorgen voor de temperatuur die nu heerst op aarde. Als echter de concentratie van een van deze gassen verandert, verstoor je het evenwicht met als gevolg dat de temperatuur kan veranderen. Bijvoorbeeld koolstofdioxide, methaan en CFK’s zijn stoffen die de mensheid de afgelopen honderdvijftig jaar in grote mate heeft uigestoten, door bijvoorbeeld industrialisatie en ontbossing. Dit zorgt voor een verhoging van de concentratie van deze gassen.

De natuur is natuurlijk niet zomaar uit balans, er zijn verschillende buffersystemen aanwezig. Zo kan de oceaan bijvoorbeeld als buffer voor koolstofdioxide dienen: de verhoging van de concetratie wordt gedempt. Een ander voorbeeld zijn wolken; een verhoging van de temperatuur zal meer waterdamp creëeren waardoor er wolken ontstaan, die zonlicht reflecteren. Echter, de groter wordende snelheid waarmee wij deze gassen uitstoten zal onvermijdelijk het evenwicht verstoren. Een lichte temperatuurstijging is reeds waargenomen; het versterkte broeikaseffect. Er is een hele duidelijke link tussen mensenlijk handelen, het toenemen van de hoeveelheid broeikasgassen en een stijging van de temperatuur van de aarde. Er zijn veel factoren die mede dit evenwicht bepalen, maar het is zeker dat de invloed van mensen verstorend is op dit evenwicht. Er is daarom alle reden om ons zorgen te maken over de invloed die wij verder hebben op ons klimaat. Het staat vast dat de huidige mate van het uitstoten van broeikasgassen sneller gaat dan de natuur deze gassen afbreekt of opneemt en dat dit voor een probleem zal zorgen.

Concentratie koolstofdioxide in de atmosfeer (kijk uit voor de misleidende asindeling).

Waar gaat het IPCC dan de fout in? Om politici te overtuigen is het nodig met beeldende gevolgen te komen. Dat de concentratie koolstofdioxide verdubbelt zal een politicus vaak weinig zeggen. Dat de gletsjers van de Himalaya (gemiddeld over meerdere jaren) sneller smelten dan ze groeien en daarom verdwijnen, is meer beeldend. Of dat veel zeedieren het zuurder (vanwege de opname van koolstofdioxide) en warmer worden van de oceaan niet zullen overleven. Daar is het IPCC de fout in gegaan. De complexiteit van het klimaatsysteem combineren met zulke voorspellingen zorgt voor onbetrouwbare resultaten. Het zal niet mogelijk zijn om te vertellen hoeveel de zeespiegel precies stijgt of in welk jaar er geen gletsjers meer zijn. Al dan niet met politieke motieven blijkt de IPCC hierover onjuiste informatie te hebben verstrekt en zal daarom zeer kritisch moeten kijken naar hoe ze hun rapporten creëeren.

Het IPCC is echter een politieke organisatie. Falen van deze organisatie is geen reden om de klimaatwetenschap niet meer serieus te nemen. Er is een hele duidelijke, theoretische basis voor de modellen die worden gebruikt, getoetst met experimenten. Als je daar aan twijfelt kan ik je wel wat studieboeken aanraden. De kritiek op het IPCC is volledig terecht, maar daarmee verandert niet de boodschap die het IPCC uitdraagt. De mensheid moet zijn verantwoordelijkheid nemen en zijn verstorende invloed op de atmosfeer beperken. Dit is goed mogelijk. De concentratie CFK’s nam gedurende de 20e eeuw schrikbarend toe, maar neemt de afgelopen jaren weer af. Dit is het gevolg van het Montreal-protocol; in 1989 is overeengekomen het gebruik van CFK’s terug te dringen, omdat deze de ozonlaag sterk aantasten, wat schadelijk is voor mens en natuur.

Concentratie CFK’s in de atmosfeer uitgedrukt in ‘chloorequivalenten’.

De mens heeft dus invloed op de uitstoot van gassen in de atmosfeer en laat dit dus vooral de boodschap zijn in een debat over het klimaat. Toevallig is de oplossing voor het hierboven beschreven probleem ook meteen een oplossing voor de beperkt voorradige fossiele brandstoffen; duurzame energieopwekking. Alle reden dus om aan de slag te gaan.