De Amerikaanse auteur Bawer woonde sinds 1998 achtereenvolgens in Nederland en Oslo; landen die hij, mede vanwege zijn homoseksualiteit, in eerste instantie ervoer als een verademing. Tolerantie zag hij als de grote weldoener. Maar gaandeweg leerde de schrijver dat de Noord-Europese politieke correctheid ook een andere kant van de medaille kent.

Bawer is effectief in het bereiken van zijn doel: Europeanen wakker schudden voor de dreiging van de islamisering. Echter, hij faalt erin tegelijkertijd recht te doen aan de objectiviteit. Talloze feitjes worden opgerakeld, maar net zoveel worden er verzwegen. Zo worden journalisten die in hun stukken immigratiecijfers verbloemen uitgebreid doorgelicht, terwijl slechts een enkele Europese islam-criticus aan bod komt. Daaruit blijkt dat het Bawer niet zozeer te doen is om de hele waarheid te vertellen, maar vooral om zijn publiek te overtuigen van zijn visie. ‘Terwijl Europa sliep’ is een betoog.

In het boek deelt Bawer ook een belangrijke rol toe aan het anti-Amerikanisme dat hij tijdens zijn verblijf onder Europeanen bemerkte en dat hij vindt getuigen van grote hypocrisie. Het wordt niet geheel duidelijk waarom de uitgebreide beschrijving hiervan noodzakelijk is voor het punt dat hij over moslimimmigratie probeert te maken. Waarschijnlijk wil hij aantonen hoe Europeanen blind voor zich uit kunnen praten, en daarmee blijven hangen in een gemakkelijke stoel van naïviteit en passiviteit. Maar de poging pakt uit als een zwaktebod. Door bijvoorbeeld Amerika ten opzichte van Europa af te schilderen als een smeltkroes, krijgt de lezer niet zozeer de indruk dat Amerika zoveel beter af is, maar eerder dat deze New Yorker nooit een stap buiten Manhattan heeft gezet om al in de Bronx geen enkele blanke meer tegen te komen. Zoals The Economist schreef: ‘Bawer weakens his argument bij casting too wide a net.’

Maar ook wat betreft de moslimimmigratie heeft Bawer de neiging zich te vergrijpen aan de waarheid. Hij verhaalt over jonge allochtonen die in BMW’s door Europese straten rijden en alles behalve achtergesteld zijn. Derhalve zouden ze geen beroep kunnen doen op het armoede-argument om hun gewelddadigheden of uitkeringstrekkerij goed te praten. Maar iedere Nederlander die ooit voet heeft gezet in de Bijlmer of in Overvecht, weet dat deze weergave van zaken schromelijk overdreven is.

Zonde, want met andere, beter onderbouwde informatie zet Bawer wel degelijk een zorgelijk beeld neer van de consequenties van het Europese migratiebeleid. Vrouwenmisbruik, antisemitisme, zwarte scholen, uitspraken van imams, politici van woorden maar geen daden, eenzijdige beeldvorming door de media, maar ook opvallend veel persoonlijke ervaringen met bijvoorbeeld homofobe moslimjongeren, spekken het deprimerende maar vlotte betoog dat Europa zich in de loeren laat leggen door moslimimmigranten die zich zonder respect te tonen voor het Europese gedachtegoed aan de subsidieslang laven en misplaatste respect afdwingen voor hun eigen ondemocratische en intolerante overtuigingen.

Zo’n boodschap kan natuurlijk niet onopgemerkt voorbijgaan aan ‘de politiek-correcte elite’. Net als een van zijn helden, Pim Fortuyn, werd de vooraanstaande schrijver Bawer in 2007 voor racist uitgemaakt toen zijn boek was genomineerd voor de National Book Critics Circle award, een Amerikaanse boekrecensentenorganisatie. Zelfs de voorzitter van het bestuur van de Circle liet zich in een blog ontvallen dat hij zich schaamde voor Bawers nominatie: ‘De hyperventilerende retoriek vervalt van oprechte kritieken in Islamofobie.’

Ook Folkert Jensma, voormalig hoofdredacteur van NRC Handelsblad, brandde zijn vingers. Jensma ondernam stappen tegen de aantijging in het boek dat de moordenaar van Pim Fortuyn, Folkert van der G., zich had laten inspireren door het hoofdredactioneel commentaar van de NRC op de dag van de moord op Fortuyn. In de bespreking van Bawer’s boek door NRC, werd dit in een kadertje vermeld met de toevoeging dat de passage in de Nederlandse vertaling uiteindelijk niet is aangepast. Maar dit was overduidelijk wél het geval. Wilde de hoofdredacteur niet overkomen als censureerder of was het een tikfout? Het werd nooit duidelijk.

Dergelijke incidenten zijn koren op de molen van Bawer, die daarin bewijs ziet voor de blinde naïviteit van de elite. En wie de stomme verbazing in de ogen van de Nederlandse politici zag toen Geert Wilders bij de afgelopen verkiezingen vierentwintig zetels binnenhaalde, kan niet anders concluderen dan dat Bawer de vinger in ieder geval op de zere plek legt.

“Een verhaal vol leugens is boeiender dan een droom vol waarheden,” schrijft van Maanen ergens in het boek en die woorden geven voor mij de essentie van het werk van hem weer. De schrijver is een valsspeler, houdt ervan de lezer te laten verdwalen in zijn boeken. Hij houdt blijkbaar niet van draden en zorgt ervoor dat hij steeds net als je de draad weer hebt opgepakt, er ergens in wordt geknipt of gevlochten. Ik zou zijn boeken absoluut niet absurdistisch willen noemen, wat betreft de leeservaring heb je soms het gevoel dat je een stuk van Ionesco aan het lezen bent.

Het boek is een tweeluik over de oorlog waarin op één van de eerste pagina’s het buurjongetje van de hoofdpersoon wordt vermoord (dit buurjongetje is de hoofdpersoon van het tweede deel). Het eerste deel van het tweeluik beschrijft het dilemma waarin de hoofdpersoon (een acteur) verkeerd. Hij moet een ariërverklaring tekenen om te mogen blijven spelen in zijn theatergezelschap maar hij weigert dat.

Het tweede deel is een monoloog vanuit het dode jongetje, die terugkijkt op de vlucht die hij zou hebben gemaakt als hij had overleefd, geschreven door zijn moeder en voorgelezen door de acteur. En zo zijn er meer briljante perspectiefspelletjes die je als lezer menigmaal met de handen in het haar laat zitten maar tegelijkertijd zowel het boek als de schrijver meer en meer fascinerend maken.

Het is zonde te veel van dit boek prijs te geven omdat je als lezer zelf hard moet werken om de verhaallijnen te ontdekken. Het is alsof de schrijver je een doolhof induwt waarin je in elke verhaallijn de verkeerde afslag kunt nemen en hopeloos kunt verdwalen. Het is de kunst dit te accepteren. Je moet je in dit boek niet bij elke gebeurtenis afvragen hoe hij in het geheel past, hoe het klopt met de werkelijkheid. Je moet juist proberen dat van je af te zetten en te begrijpen wat de schrijver bedoelt, waarom hij deze woorden en deze gebeurtenissen gebruikt, want elke gebeurtenis bevat grote symboliek.

Met dit boek gaf van Maanen mij een nieuwe blik op de literatuur, maar hij deed dit zonder de inhoud van zijn verhaal te schaden en daarmee bewijst hij zijn eigen kracht. Voor mensen die naast lezen ook van puzzelen houden is dit boek een uitdaging, voor mensen die van literatuur houden zal het een zeer aangename wandeling door het doolhof worden.

In dat opzicht loopt Blokker in zijn boek aan tegen een probleem waar veel columnisten mee kampen: ze kunnen zo goed in kernachtige bewoording een sprintje trekken, dat honderdvijftig pagina’s samenhangend uitwijden over één onderwerp, toch een hele uitdaging blijkt.

De inhoudsopgave is ingedeeld tien hoofdstukken waarvan er drie zogenaamde ‘persoonlijke intermezzo’s’ behelzen. Daarin beschrijft Blokker in zijn vertrouwde aansprekende, maar informatiedichte (dus wel je kop erbij houden!) schrijfstijl zijn eigen journalistieke loopbaan met een daaraan gekoppeld kijkje in de keuken van een paar van de grootste kranten. Vooral Het Parool komt er daarbij goed vanaf, onafhankelijk als het is opgezet als het gaat om politieke of religieuze kleur.

In de andere hoofdstukken is door de geschiedschrijving heen duidelijk te proeven dat de kranten volgens Blokker te vaak hun hoofd hebben laten hangen zodra moeilijkheden als ontzuiling, televisie, Pim Fortuin of internet om de hoek kwamen kijken. ‘Wees trots op jezelf!’, zo lijkt hij de journalisten toe te willen schreeuwen. ‘Hou je bij je journalistieke principes en vaar verder gewoon mee met de tijdgeest. Wie weet waar het schip strandt!’

Degene die dus daadwerkelijk op zoek is naar antwoorden op de prangende vraag hoe het nu verder moet met de papieren media, moet het uiteindelijk doen met een Obama-conclusie: hoop. Maar nadat hij honderdvijftig pagina’s zo liefdevol over zijn vakgebied heeft geschreven, zal ik niet degene zijn om het hem te ontzeggen.

Zo is het niet met Bonsai. Bonsai is een tragikomisch verhaal over twee jonge geliefden. Het had bijna Romeo en Julia kunnen zijn, als de schrijver ze niet Julio en Emilia genoemd had. Tenminste, hij neemt aan dat ze zo heten.

Zambra schrijft wat hij zelf noemt ‘van die romans met korte hoofdstukken, van veertig pagina’s, die in de mode zijn’, al meet dit boekje er ‘wel’ 86. Het levert een broeierig verhaal op, mysterieus,  melancholisch en altijd een donkere ondertoon.

Liefdesverhalen zijn eigenlijk altijd simpel in beginne, zo ook dit verhaal over twee studenten die zich in een relatie storten na een avondje studeren. Al in het begin is duidelijk dat het niet goed komt met hen twee. Hieromheen bouwt Zambra het leven van de twee Chilenen, hoe het ze vergaat met en zonder elkaar.  Hoe hun leven is als het verzorgen van een bonsai. Hoe hij ervan uitgaat dat de hoofdpersonen Julio en Emilia heten, doet eraan denken dat het boek opgemaakt is uit mensen die de schrijver ziet lopen op straat, en daar zijn verhaal omheen gebouwd heeft. Eigenlijk is het arbitrair wie ze zijn, wat ze doen en wie hun vrienden zijn, het gaat om het verhaal. En dat grijpt je bij de keel, vooral aan het einde, ook al wist je het al vanaf het begin. Hartverscheurend.

Prijsvraag
In samenwerking met uitgeverij Karaat mogen wij twee examplaren van Bonsai weggeven aan de beantwoorders van de volgende vraag:

Met welke andere grote Chileense schrijver wordt Alejandro Zambra, ongewild, in veel (internationale) recensies vergeleken?

Stuur je antwoord voor zondag 18 april naar om kans te maken.

Eveneens een jongensboekenschrijver van formaat en zonder enige vorm van gedateerdheid die jeugdboeken heeft geschreven op een manier die mijns inziens nooit is geëvenaard. Boeken over ondeugende jongens met een goed hart zijn er, zeker in die tijd en ook nog tot vervelens toe na die tijd blijven verschijnen maar het grote verschil is dat J.B. Schuil als geen ander de gave had de jongenszielen van complexere karaktereigenschappen te voorzien dan van Abkoude, Kieviet en later natuurlijk Hotze de Roos deden.

Ik zou dan ook durven stellen dat J.B. Schuil een van de weinige zo niet de enige vooroorlogse jeugdboekenschrijver met literaire klasse is. Een mooi voorbeeld van deze complexe en toch zeer herkenbare manier van schrijven is het boek de Artappapa’s. Dit is een verhaal over twee prinsjes die vanuit Afrika naar Nederland komen om daar betere opvoeding en onderwijs te genieten. De associaties die dit gegeven ongetwijfeld oproepen zijn niet toevallig: Arthur Japin heeft zich met zijn boek de zwarte met het witte hart op dezelfde historische gebeurtenis gebaseerd en is zelfs destijds door het literaire blad de Gids plagiaat verweten. Persoonlijk zou ik de Artappapa’s aanraden voor een veel geloofwaardiger en persoonlijker beeld van de prinsjes.

In dit boek wordt op prachtige wijze de intense vriendschapsrelatie beschreven tussen het Afrikaanse jongetje Bloemhof en zijn pleegbroertje Puk (Bloemhof zou zich voor Puk in stukjes laten hakken). Deze vriendschap gaat zo diep dat Bloemhof sterft als hij weer teruggaat naar huis. Zware onderwerpen voor jeugdliteratuur maar op zo’n mooie en bijna vaderlijke manier beschreven dat je als kind er op de juiste manier een traantje bij wegpinkt. Tussen deze dieptreurige en ontroerende momenten, heeft Schuil ook meer dan genoeg komische en hachelijke situaties beschreven, met name opgewekt door het kromme Nederlands van de prinsjes Ook in zijn andere boeken: De katjangs (over twee indische jongens die bij hun tantes in Nederland komen wonen en waarbij verschillende culturen op een mooie manier in botsing worden gebracht), Jan van Beek (over het harde en tegelijkertijd spannende kostschoolleven), de AFC’ers (over een voetbalteam wat ook naar de kostschool wordt verbannen), Rob en de stroper van Tjot-Idi (een jongen die wordt ‘doodverklaard’ door zijn vrienden) en tenslotte een soort sleutelroman Hoe de katjangs op de kostschool van Buiki kwamen, waarin een aantal personages uit de op zichzelf staande boeken elkaar tegenkomen op de kostschool, kenmerkt Schuil zich door zijn vermogen prachtige en komische situaties te creëren.

Het zijn allemaal boeken met vrij heftige onderwerpen, waarin andere culturen en vormen van omgang zonder oordelen naar voren worden gebracht en die zich kenmerken door de prachtige schrijfstijl en een enorm gevoel voor humor. Ik zou elke (volwassen) lezer bij dezen willen oproepen zich eens te gaan verdiepen in dit staaltje vergeten jeugdliteratuur en ik kan wel zeggen dat ik jaloers ben op de mensen die het voorrecht hebben deze boeken nu voor het eerst te mogen lezen.

Volgens Ackroyd waren het met name Poe’s eigen angsten en zijn morbide gedachten die hij uitwerkte. Zijn eigen leven, zoals het hier beschreven wordt, zou op zichzelf een griezelverhaal zijn, ware het niet dat Poe niet meer terug lijkt te komen na zijn dood als een hardnekkige ‘kwelgeest’ die ook na de dood andere schrijvers van zijn tijd zwart maakt en bekritiseert. Het lijkt erop dat hij bezeten was door een morbide fascinatie voor jonge vrouwen die uiteindelijk de dood zouden vinden in ontplofte longen, ofwel de gevolgen van TBC. Volgens de schrijver heeft dat te maken met de dood van zijn moeder, als gevolg van een vergevorderde infectie met TB. Hij is altijd blijven hunkeren naar de moederlijke aandacht van een vrouw wat hem ook diverse malen een blauwtje laat lopen.

Het dramatische verhaal van Poe wordt chronologisch beschreven. Dit moet een hels karwei zijn geweest omdat Poe bijzonder vaak is verhuisd en in secundaire bronnen beschreven is als of een beschaafde heer, of een dronken zwerver. De waarheid blijkt er niet tussenin te liggen: hij was beide. Poe leed aan Weltschmerz, dat moge duidelijk zijn. Hij verdiende noodgedwongen zijn geld door bij magazines te werken als ‘broodjournalist’ of als eindredacteur. Zijn droom om uiteindelijk een eigen magazine te starten, is maar deels uitgekomen. Periodes wisselde elkaar af waarin hij geprezen en totaal gehaat was.

Gedurende zijn leven werd hij steeds krankzinniger en vond op zijn veertigste –geheel in zijn stijl- een mysterieuze dood. Als je dit boek hebt gelezen, wil je alle verhalen van Poe lezen. Deze biografie voegt een extra dimensie toe aan zijn verhalen. Waarschijnlijk is het meer autobiografisch dan je in eerste instantie zou verwachten. Het is de schrijver bijzonder goed gelukt een waarheidsgetrouwe impressie weer te geven van het trieste leven van de geniale Edgar Allan Poe.